Historia sztuki ogrodowej

Sztuka ogrodowa to twórczość obejmująca projektowanie, zakładanie i pielęgnację ogrodów z włączeniem elementów i roślinności naturalnych oraz roślinności nasadzanej, najczęściej łączonej z elementami budowlanymi. W wielu okresach historycznych sztuka ogrodowa miała podłoże religijne i filozoficzne.

Starożytna sztuka ogrodowa
Najstarsze zapisane informacje dotyczą urządzania ogrodów w świątyniach Babilonii (III tysiąclecie p.n.e.). W starożytnym Egipcie centralnym elementem ogrodów królewskich, grobowych i kultowych był zbiornik wodny, kanał lub basen z kolorowymi rybami i kwiatem lotosu. Były to ogrody typu płaskiego dzielone na kwatery ograniczone kanałami. Aleje obsadzano palmami daktylowymi, sykomorą, granatem, wierzbami i tamaryszkiem. Wielu roślinom nadawano przymioty boskie.

Bardzo ważnym ośrodkiem sztuki ogrodowej była także Mezopotamia, gdzie o urządzaniu ogrodów mówi pismo klinowe, oraz liczne reliefy (ogrody królewskie pod Niniwą ze zbiornikami wodnymi, pawilonami). Ogrody w Asyrii miały nawet wydzielone obszry na zwierzyńce. Do cudów świata antycznego zaliczano wiszące ogrody Semiramidy.

Stara Persja (przed podbojem arabskim w VII w. n.e.) wykształciła geometryczny układ ogrodu, w którym rośliny owocowe mieszano z ozdobnymi. Dzięki systemowi nawadniania utrzymywano urodzajność gleby, w skład ogrodów wchodziły też zwierzyńce z pawilonami.

W Chinach sztuka urządzania ogrodów odgrywała ważną rolę. Charakterystyczne były ogrody krajobrazowe (miniatura naturalnego pejzażu chińskiego) powstające pod wpływem taoizmu (ogrody służące kontemplacji) od XIII w. p.n.e. Ogrody te miały wpływ na sztukę ogrodową w Japonii (ogrody ujęte w ścisłe normy) i Korei.

Największe znaczenie miały ogrody okresu sasanidzkiego (Sasanidzi), kiedy to ich kompozycje przenoszono na monumentalne tkaniny (słynne perskie kobierca ogrodowe), np. cztery tkaniny z czasów Chosroesa II przetykane złotem przedstawiały cztery pory roku. Kobierce perskie informują o schemacie dawnych ogrodów dzielonych na cztery pola przy pomocy kanałów, na przecięciu których umieszczano pałac, pawilon lub fontanne. Ich głęboka symbolika nawiązywała do geometrii wszechświata.

Grecka sztuka ogrodowa
W Grecji, do VII w p.n.e. najprawdopodobniej istniały jedynie ogrody użytkowe. Dopiero gdzieś od VI w. p.n.e. pojawiają się ogrody ozdobne nasadzeniami kwiatowymi. Do pierwszych ogrodów publicznych zaliczyć można słynny Róg Amaltei w Syrakuzach (Sycylia), ufundowany przez tyrana Gelona ok. 500 p.n.e. Od IV w. p.n.e. ogrody powstają przy palestrach i gimnazjonach. Najsłynniejszym ogrodem Grecji był platoński Gaj Akademosa w Atenach.

W okresie hellenistycznym powstawały olbrzymie założenia ogrodowe (Aleksandria, Antiochia) z basenami kąpielowymi, pawilonami, fontannami, gajami, rzeźbami. Zakładano również prywatne ogrody perystylowe.

W Grecji ogrody były przejawem kultu płodności, a doskonale rozwinięte sadownictwo umożliwiało nieprzerwany cykl zbiorów gruszek, granatów, oliwek, fig i winogron. Święte ogrody stanowiły część sanktuariów ze starannym doborem roślin, ich symboliką i boskimi przymiotami. Przedstawiając się geometrycznym planom ogrodów Wschodu. Grecy zakładali tzw. ogrody bukoniczne, w których rozmieszczano rzeźby i małe świątynie.

W Ameryce prekolumbijskiej ogrody powstawały przede wszystkim u Inków w Peru (ogrody pałacowe w Cuzco) i u Azteków w Meksyku (ogrody przydomowe, pałacowe i świątynne oraz ogrody publiczne w Xochimilco i Texcoco).

Ogrody starożytnego Rzymu
W starożytnym Rzymie największy rozwój ogrodów przypada na okres cesarstwa (ogrody przydomowe z basenem i niską roślinnością, ogrody pałacowe, jak przy Domus Aurea Nerona w Rzymie, ogrody miejskie, jak: Horti Caesaris, Pompeiani, Sallustiani i inne, ogrody przy termach i palestrach i ogrody podmiejskie z dodatkowymi trasami, budowlami, urządzeniami wodnymi, np. willa Hadriana w Tivoli). Rzymianie często wykorzystywali też wzory zaczerpnięte z ogrodów orientalnych.

Rzymskie ogrody charakteryzowało umiłowanie krajobrazu otaczającego rozległe rezydencje. Główną inspiracją stanowił religijny kult przyrody - świata zamieszkanego przez bóstwa i zapełnionego ich posągami. W ogrodach lokowano grobowce, kaplice i sanktuaria.

Zestaw roślin tworzyły: platon, topola, dąb, palma daktylowa, sosny hiszpańskie, cyprysy, graby, mimoza, akacja, drzewka cytrusowe, laurowe, figowe, rododendrony, jałowiec, winorośl, bukszpan i mirt. Niektóre z nich strzyżono nadając im najbardziej wyszukane kształty. Obficie sadzono kwiaty anemony, lewkonie, goździki. Dużą rolę odgrywały urządzenia hydrauliczne - oprócz licznych kanałów zaczęto wykorzystywać wodę do poruszania automatów. Pliniusz miał w swoich ogrodach organy wodne.

Obok parków cesarskich i ogrodów prywatnych zakładano promenady i ogrody publiczne (pierwszym z nich był ogród Pompejusza z 55 r. p.n.e.). Charakter ogrodów publicznych miały też termy. Szczytowym dziełem sztuki ogrodowej okresu rzymskiego była Willa Hadriana w Tivoli.

Sztuka ogrodowa krajów islamu
W krajach islamu rozbudowę ogrodów ograniczały rygorystyczne przepisy religijne eliminujące rzeźby figuralne, najbardziej więc rozwinęły się ozdobne partery z roślinnym ornamentem pomiędzy kanałami i ścieżkami ujętymi ceramiczną lub marmurową okładziną. Szachownica drzew i kwiatów ścieśniała się coraz bliżej środka, gdzie mieścił się nieodzowny pawilon. Cechą ogrodów arabskich w Hiszpanii było patio, czyli teren podzielony na szereg zamkniętych wnętrz ogrodowych o niewielkich rozmiarach. Elementy dekoracyjne ograniczały się do kanałów i ławek. Patio komponowano różnicując wysokość poszczególnych parterów, tak że w miarę wchodzenia po schodach zmieniał się widok kolorystycznie dobranych i kompozycyjnie skonstruowanych roślin.

Sztuka ogrodowa Dalekiego Wschodu i Azji
Historia ogrodów Dalekiego Wschodu odznacza się ciągłością, nawiązywaniem do myśli religijnej oraz związkiem z malarstwem pejzażowym. Taoistyczna filozofia (taoizm) kazała traktować elementy natury analogicznie do budowy ciała ludzkiego, stąd góry (symbolizowane w ogrodach przez skały i kamienie) uznawano za szkielet ziemi, a rzeki za jej arterie.

Dopiero w okresie 906-960 w ogrodach chińskich większą rolę zaczęły odgrywać drzewa i kwiaty, podkreślające ulotność rzeczywistości. Największą popularność zdobyły kwiaty śliw łączone z sosną i bambusem - jako symboliczni "trzej przyjaciele zimy". Bambus był symbolem przyjaźni nierozerwalnej i długotrwałej, sosna reprezentowała siłę charakteru. Orchidee dzięki zapachowi były symbolem kobiecego czaru, a chryzantemy - długiego życia. Lotos rozpowszechnił się w Chinach dzięki religii buddystycznej (buddyzm) jako wyraz czystości duchowej.

Największym miłośnikiem ogrodów był cesarz Huei-tsung z dynastii Sung (960-1279), którego ogród z bogatą kolekcją kamieni traktowano jako szczęśliwą krainę nieśmiertelnych. Kontynuację tradycji przyniosła dynastia Ming (1368-1644).

W XVII i XVIII w. nastąpiła pewna recepcja form barokowych (barok) z Europy, pojawiły się nowe elementy architektury - altany, bramy, mosty, galerie.

Ogrody dawnej Japonii również przenikał duch buddyzmu - pomyślane były jako łącznik pomiędzy człowiekiem i Wszechświatem. W stosunku do ogrodów chińskich są lepiej zachowane i skomponowane z większym wyrafinowaniem, m.in. dzięki zastosowaniu urządzeń wodnych - wodospadów i kaskad wytryskujących pomiędzy kwiatami już w ogrodach cesarza Saga (809-923) w Kioto, będącym do dzisiaj miastem ogrodów. Ważnym elementem japońskiej sztuki ogrodowej jest kultura drzew karłowatych związana z miniaturyzacją ogrodów w pojemnikach domowych.

Ogrody średniowiecznej Europy
Ogrody europejskie okresu średniowiecza zakładano przy klasztorach jako kwadratowe wirydarze obsadzone aromatycznymi ziołami - rutą, bazylią, szałwią, majerankiem. Do ulubionych roślin kwitnących zaliczały się róże, nagietki i lilie, które zapełniały ogrody ozdobne przylegające do budynków (tzw. hortus conclusus), ze studnią lub fontanną pośrodku. Obok budowano ławki z darni i treliaże z pnączami. Poza murami zamkowymi zakładano obszerne łąki kwietne otoczone krzewami lub drzewami. Pojawiły się również labirynty żywopłotów.

W XV w. największe znaczenie miały ogrody burgundzkie ze słynnym parkiem w Hesdin (dzieło Roberta II Artois). Ze sztuki islamu przejęto "ogrody osobliwości" z przycinanymi krzewami. U schyłku średniowiecza pojawiły się parki pejzażowe z grotami. Najokazalszy z nich założył książę René Andegaweński, który wprowadził egzotyczne menażerie strzeżone przez Maurów w kostiumach.

Renesans w sztuce ogrodowej
Renesansowy styl ogrodowy ukształtował się we Włoszech w XV i XVI w., były to często strome kompozycje tarasowe z altanami i sadzawkami pomiędzy siecią alejek obsadzonych szpalerami drzew. Dominacja architektury spowodowała wyeliminowanie wielu roślin kwitnących do tzw. "ogródków sekretnych". W ich miejsce sadzono drzewa: cyprysy, sosny, dęby. W donicach znalazły miejsce drzewka laurowe, pomarańczowe, cytrynowe, niekiedy bukszpany.

Najważniejsze kreacje włoskiej sztuki ogrodowej - architektoniczna tarasowa koncepcja ogrodu w Belwederze Watykańskim (z udziałem Bramantego), geometryczne projekty Rafaela do Villa Madama w Rzymie, ponadto Villa Lante w Bagnaia i ogrody Boboli we Florencji.

Polskie ogrody renesansowe miały skromniejszy charakter, rośliny ozdobne tworzyły ramy przestrzenne upraw użytkowych. Układy tarasowe z widokami panoramicznymi stworzono w Mogilanach, Balicach i na Woli Justowskiej (1533-1534), płaski ogród z kwaterami, sadami i winnicą został założony w 1585 w Łobzowie pod Krakowem przez Stefana Batorego.

Sztuka ogrodowa baroku
Równie okazały miał być współczesny mu ogród królewski przy letnim pałacu królewskim w Ujazdowie pod Warszawą, usytuowany na skarpie z widokiem na dolinę Wisły. W okresie baroku rozpowszechnił się typ ogrodu francuskiego zwany klasycznym, charakteryzujący się monumentalną skalą, wieloosiowością, geometryzacją i łagodnymi różnicami poziomów. Główna oś biegła od tzw. salonu z parterami kwiatowymi tuż przy ścianach pałacu, jej przedłużenie stanowił basen lub kanał z fontannami - grupami rzeźb.

Ogród francuski był syntezą motywów z poprzednich epok, dominowały w nim osiowe efekty frontalne, w szpalerach formowano „gabinety”, labirynty, do ważniejszych akcentów należały: altany, kopce, dzikie promenady, grota, kaskady, ermitaż, zwierzyniec.

Czołowym twórcą sztuki ogrodowej był A. Le Nôtre, autor ogrodów Vaux-le-Vicomte, Wersalu, Fontaineblau, Chantilly. Najlepsze polskie przykłady ogrodów barokowych znajdowały się w Krzyżtoporze, Podhorcach, Wilanowie, Rydzynie, Białymstoku, Choroszczy, Łańcucie, Otwocku Wielkim, Oliwie.

Zupełnie odmienny typ ogrodu został ukształtowany w Anglii, były to realizacje o nieregularnym układzie, naśladujące naturę. Duży wpływ na rozwój krajobrazowych ogrodów angielskich miała popularyzacja chińskiej sztuki ogrodowej. Ogrody typu angielskiego rozpowszechniły się w całej Europie w dwóch nurtach: nastrojowo sentymentalnym (z ruinami, obeliskami, świątyniami) i naturalistycznym (z rozległymi łąkami).

Najsłynniejsze przykłady europejskiej sztuki ogrodowej: w Anglii - Chiswick, Kew Garden. W Niemczech - Wörlitz, w Rosji - Pawłowsk, w Polsce - Arkadia koło Nieborowa, Puławy.

Sztuka ogrodowa XIX w.
W XIX w. obok parków prywatnych zaczęto zakładać ogrody i promenady publiczne z wielkimi alejami do jazdy konnej i przejażdżek powozami, ponadto urbaniści projektowali efektowne założenia uzdrowiskowe, a w miastach historycznych wyburzane fortyfikacje zastępowano plantami o schemacie pierścieniowym.

Wykorzystano tekst Encyklopedii WIEM - http://portalwiedzy.onet.pl



Serdecznie wszystkich zapraszamy. EURO-OGRÓD, Przemysław Maślankiewicz.

Zakładanie ogrodów, podlewanie, zakładanie trawników, architekura ogrodowa - Tuszyn, Łódź, Polska.

tel. 501-259-895

Euro Ogród | O firmie | Kontakt | Nawadnianie ogrodu | Woda w ogrodzie | Boiska sportowe | Zakładanie trawników | Zakładanie ogrodów | Układanie kostki | Żywopłoty | Oświetlenie ogrodu
Drewno w ogrodzie | Kąciki wypoczynkowe | Grille ogrodowe | Zakres usług | Historia sztuki ogrodowej | Rodzaje ogrodów | Ostatnie realizacje | Wybrane realizacje | Praca | Polecamy

XHTML 1.1 CSS Podpis elektroniczny, Łódź | Nieruchomości - sprzedaż, Łódź Strony internetowe, serwery - eSeM Łódź